Atamalar lug‘ati
Statistikada uchraydigan so‘zlar oddiy tilda, har biri misol bilan. Saytning boshqa sahifalarida bunday so‘zlar yonidagi belgisini bossangiz, shu izoh chiqadi.
Iqtisodiyot va pul
- YaIM — Yalpi ichki mahsulot
Bir yil (yoki chorak) davomida mamlakatda ishlab chiqarilgan barcha tovar va xizmatlarning umumiy qiymati. Iqtisodiyot qanchalik “katta”ligini ko‘rsatadi.
Misol. Novvoy 1 mln so‘mlik non yopdi, sartarosh 500 ming so‘mlik xizmat ko‘rsatdi — ikkalasi ham YaIMga qo‘shiladi.
YaIM hajmi · Yana qarang: YaHM, Real o‘sish, Aholi jon boshiga
- YaHM — Yalpi hududiy mahsulot
YaIMning viloyat darajasidagi ko‘rinishi: bitta viloyatda yaratilgan tovar va xizmatlar qiymati.
Misol. Samarqand viloyatining YaHMi — Samarqanddagi barcha korxona, fermer va xizmat ko‘rsatuvchilar yaratgan qiymat.
Yana qarang: YaIM, Aholi jon boshiga
- Inflyatsiya
Narxlarning umumiy o‘sishi. Inflyatsiya 10% bo‘lsa, o‘tgan yili 100 ming so‘mga olingan narsalar endi o‘rtacha 110 ming so‘m turadi.
Misol. Pulingiz miqdori o‘zgarmasa ham, inflyatsiya tufayli unga kamroq narsa sotib olasiz.
Rasmiy va real inflyatsiya · Yana qarang: INI, Indeks (100 ga nisbatan)
- INI — Iste’mol narxlari indeksi
Oddiy oila sotib oladigan mahsulot va xizmatlar “savati” narxi qanchaga o‘zgarganini ko‘rsatadi. Inflyatsiya shu indeksdan hisoblanadi.
Misol. INI 107,3% bo‘lsa, savat bir yilda 7,3% qimmatlagan.
Yana qarang: Inflyatsiya, Indeks (100 ga nisbatan)
- Real o‘sish
Narxlar o‘sishi chiqarib tashlangandagi o‘sish. Faqat narx qimmatlagani uchun emas, haqiqatan ko‘proq ishlab chiqarilganini ko‘rsatadi.
Misol. Ish haqi 15% oshdi, inflyatsiya 9% — real ish haqi taxminan 5,5% oshgan.
Yana qarang: Inflyatsiya, Indeks (100 ga nisbatan)
- Hisoblangan ish haqi
Soliq ushlanmasidan oldingi, korxonalar hisobotidagi maosh. Qo‘lga tegadigani daromad solig‘i (12%) ushlangach biroz kamroq bo‘ladi.
Misol. Hisoblangan ish haqi 5 mln so‘m bo‘lsa, qo‘lga taxminan 4,4 mln so‘m tegadi.
O‘rtacha ish haqi haqida · Yana qarang: O‘rtacha, Mediana
- Asosiy kapitalga investitsiya
Bino, zavod, uskuna, yo‘l kabi uzoq xizmat qiladigan narsalarga sarflangan pul. Kelajakdagi ishlab chiqarish uchun asos.
Misol. Yangi to‘qimachilik fabrikasi qurilishi va unga dastgoh sotib olish — asosiy kapitalga investitsiya.
Yana qarang: YaIM
- Tashqi savdo aylanmasi
Eksport (chetga sotilgan) va import (chetdan olingan) tovar va xizmatlar qiymatining yig‘indisi.
Misol. Eksport 30 mlrd, import 40 mlrd dollar — aylanma 70 mlrd dollar, savdo balansi esa −10 mlrd.
Yana qarang: Savdo balansi (saldo)
- Savdo balansi (saldo)
Eksport minus import. Manfiy bo‘lsa, mamlakat chetdan sotganidan ko‘ra ko‘proq sotib olgan.
Misol. Eksport 30, import 40 mlrd dollar — saldo −10 mlrd dollar.
Yana qarang: Tashqi savdo aylanmasi
- Rasmiy kurs
Markaziy bank har kuni e’lon qiladigan valyuta kursi. Bankdagi sotib olish va sotish kurslari undan biroz farq qiladi.
Misol. Rasmiy kurs 12 050 so‘m bo‘lsa, bank dollarni 12 100 ga sotib, 12 000 ga sotib olishi mumkin.
Raqamlarni o‘qish
- Aholi jon boshiga
Umumiy miqdor aholi soniga bo‘lingan: har bir kishiga o‘rtacha qanchadan to‘g‘ri keladi. Katta va kichik viloyatlarni adolatli solishtirish uchun kerak.
Misol. Viloyat YaHMi 100 trln so‘m, aholisi 4 mln bo‘lsa, jon boshiga 25 mln so‘m.
- Indeks (100 ga nisbatan)
Hozirgi qiymatni avvalgi davr bilan solishtiradigan son, avvalgi davr = 100. 100 dan katta bo‘lsa o‘sish, kichik bo‘lsa kamayish.
Misol. Sanoat o‘sish sur’ati 106,2% — o‘tgan yilga nisbatan 6,2% ko‘p ishlab chiqarilgan. 97% bo‘lsa — 3% kamaygan.
Yana qarang: Punkt (foiz punkti), Real o‘sish
- Foiz (%)
Yuzdan nechtasi. 25% — har 100 tadan 25 tasi, ya’ni to‘rtdan biri.
Misol. Ishsizlik 5% — ishlashni xohlagan har 100 kishidan 5 tasi ish topa olmayapti.
Yana qarang: Punkt (foiz punkti), Promille (‰)
- Punkt (foiz punkti)
Ikki foiz orasidagi oddiy ayirma. Foizdagi ko‘rsatkich 5% dan 6% ga chiqsa, u 1 punktga oshgan (garchi nisbatan 20% oshgan bo‘lsa ham).
Misol. Ishsizlik 6,8% dan 5,8% ga tushdi — 1 punkt pasaydi.
Yana qarang: Foiz (%)
- Promille (‰)
Mingdan nechtasi. Tug‘ilish, o‘lim kabi ko‘rsatkichlar shunday o‘lchanadi.
Misol. Tug‘ilish koeffitsiyenti 22‰ — har 1 000 aholiga yiliga 22 ta chaqaloq tug‘iladi.
Yana qarang: Foiz (%)
- O‘rtacha
Hamma qiymatlar yig‘indisi ularning soniga bo‘lingani. Bir necha juda katta qiymat o‘rtachani yuqoriga tortib ketishi mumkin.
Misol. 4 kishi 3 mln, bittasi 30 mln so‘m olsa, o‘rtacha maosh 8,4 mln — lekin ko‘pchilik 3 mln oladi.
Yana qarang: Mediana
- Mediana
Qiymatlar kichikdan kattaga tizilganda o‘rtada turgan son: yarmi undan kam, yarmi undan ko‘p. Oddiy odamning holatini o‘rtachadan yaxshiroq ko‘rsatadi.
Misol. 3, 3, 3, 3 va 30 mln so‘mlik maoshlar medianasi — 3 mln so‘m.
Yana qarang: O‘rtacha
- Yig‘ma davr (yil boshidan)
Ko‘rsatkich yil boshidan to‘planib boradi. “II chorak” deganda faqat aprel–iyun emas, yanvar–iyun jami tushuniladi.
Misol. Yanvar–iyunda 50 ming uy, yanvar–sentabrda 80 ming uy qurilgan — III chorakning o‘zida 30 ming.
Yana qarang: Chorak
- Chorak
Yilning to‘rtdan biri, uch oy. I chorak — yanvar–mart, II — aprel–iyun, III — iyul–sentabr, IV — oktabr–dekabr.
Misol. “2026-yil II chorak” — 2026-yilning aprel, may va iyun oylari.
Yana qarang: Yig‘ma davr (yil boshidan)
- Ming, mln, mlrd, trln
Katta sonlarning qisqartmasi: ming = 1 000, mln (million) = 1 000 000, mlrd (milliard) = 1 000 ta million, trln (trillion) = 1 000 ta milliard.
Misol. 259 405 mlrd so‘m = 259,4 trln so‘m = 259 405 000 000 000 so‘m.
- Ulush (salmoq)
Butunning qancha qismi ekanini foizda ko‘rsatadi. Barcha ulushlar yig‘indisi 100% bo‘ladi.
Misol. Qishloq xo‘jaligida dehqon xo‘jaliklari ulushi 66% — har 100 so‘mlik mahsulotning 66 so‘mi ularniki.
Yana qarang: Foiz (%)
Aholi va turmush
- Hudud
Statistikada 14 ta hudud bor: 12 viloyat, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Toshkent shahri.
Misol. Toshkent shahri va Toshkent viloyati — alohida hududlar.
Barcha hududlar · Yana qarang: SOATO
- Doimiy aholi
Shu hududda doimiy yashaydiganlar, vaqtincha chet elda ishlayotganlar ham shunga kiradi (agar uzoq muddatga ketmagan bo‘lsa).
Misol. Rossiyada mavsumiy ishlab qaytadigan samarqandlik Samarqand aholisi hisoblanadi.
Yana qarang: Aholi jon boshiga
- Kambag‘allik chegarasi
Insonga eng zarur ehtiyojlar (oziq-ovqat, kiyim, kommunal xizmatlar) uchun kerak bo‘lgan minimal daromad. Daromadi bundan kam bo‘lganlar kambag‘al hisoblanadi.
Misol. Kambag‘allik darajasi 6% — har 100 kishidan 6 tasining daromadi minimal iste’mol xarajatlaridan kam.
Kambag‘allik darajasi haqida · Yana qarang: Mediana
- Ishsizlik darajasi
Ishlashni xohlagan va ish qidirayotgan, lekin topa olmagan odamlarning ishchi kuchidagi ulushi. Talabalar, pensionerlar va uy bekalari hisobga kirmaydi.
Misol. Ishsizlik 5% — ishlashga tayyor har 100 kishidan 5 tasi ishsiz.
Yana qarang: Ishchi kuchi, Foiz (%)
- Ishchi kuchi
Ishlayotganlar va ish qidirayotganlar birgalikda. Ishlashni xohlamaydigan yoki imkoni yo‘qlar bu hisobga kirmaydi.
Misol. Talaba o‘qiyapti va ish qidirmayapti — u ishchi kuchiga kirmaydi.
Yana qarang: Ishsizlik darajasi
Ma’lumot va manbalar
- SOATO
Hududlarning rasmiy raqamli kodi. Har bir viloyat va tumanning o‘z kodi bor, statistikada nomlar o‘rniga shu kod ishlatiladi.
Misol. 1703 — Andijon viloyati, 1726 — Toshkent shahri, 17 — butun respublika.
Yana qarang: Hudud
- Dastlabki ma’lumot
Tezkor e’lon qilingan, keyinroq aniqlashtirilishi mumkin bo‘lgan raqam. Bir necha oydan keyin qiymat biroz o‘zgarishi tabiiy.
Misol. Choraklik YaIM avval 6,8% deb e’lon qilinib, keyin 6,6% ga tuzatilishi mumkin.
- Ochiq ma’lumot
Har kim bepul yuklab olib, manbani ko‘rsatgan holda ishlatishi mumkin bo‘lgan ma’lumot.
Misol. Har bir ko‘rsatkich sahifasidagi CSV faylni Excelda ochib, o‘z hisobingizni qilishingiz mumkin.
Atama topilmadimi?
Har bir ko‘rsatkich sahifasida “Oddiy tilda” bo‘limi va savol-javoblar bor. Ma’lumot qayerdan olingani haqida: manbalar va metodika.